Ani liczba przepracowanych etatów, ani suma wszystkich lat od pierwszej pracy nie pokazują realnego stażu emerytalnego. To, czy urodzenie dzieci wlicza się do lat pracy, zależy od rodzaju urlopu, okresu w jakim przypadał i tego, czy w tym czasie istniał stosunek pracy.
W praktyce jedne okresy związane z wychowywaniem dzieci są okresami składkowymi, inne nieskładkowymi, a część w ogóle nie jest uwzględniana przy obliczaniu emerytury. Poniżej uporządkowano najważniejsze zasady liczenia takich okresów według obowiązujących przepisów, ze szczególnym uwzględnieniem kobiet, które mają lub planują dzieci i chcą rozumieć, jak to przełoży się na ich lata pracy.
Okresy składkowe i nieskładkowe – podstawowe pojęcia
System emerytalny opiera się na dwóch pojęciach: okresy składkowe i okresy nieskładkowe, zdefiniowanych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. Różnica między nimi ma bezpośredni wpływ na wysokość przyszłej emerytury.
Okresy składkowe to przede wszystkim czas, w którym były opłacane składki na ubezpieczenia społeczne (np. praca na etacie, działalność gospodarcza, zasiłek macierzyński). To właśnie za te okresy na koncie w ZUS rosną konkretne kwoty składek.
Okresy nieskładkowe to czas, w którym składki nie były opłacane, ale ustawodawca mimo to pozwala uwzględnić ten okres przy ustalaniu prawa do emerytury i jej wysokości (np. urlop wychowawczy, studia sprzed 1999 r., część okresów chorobowych). Warto pamiętać o jednym istotnym ograniczeniu:
Okresy nieskładkowe mogą zostać uwzględnione maksymalnie do wysokości 1/3 łącznej długości okresów składkowych. Nadwyżka ponad ten limit po prostu „przepada” przy obliczaniu emerytury.
Dlatego sam fakt, że dany czas wychowywania dziecka jest okresem nieskładkowym, nie oznacza jeszcze, że w całości przełoży się na staż emerytalny. W praktyce im dłuższa realna praca ze składkami, tym bardziej opłaca się każdy rok opieki nad dziećmi, który może być doliczony jako nieskładkowy.
Urlop macierzyński a lata pracy
Najczęściej pojawiające się pytanie dotyczy tego, czy urlop macierzyński liczy się do lat pracy. Odpowiedź jest korzystna dla rodziców: tak, liczy się, i to jako okres składkowy.
Od 1999 r. okres pobierania zasiłku macierzyńskiego jest traktowany w ZUS jak normalny okres składkowy. Finansowanie zasiłku pochodzi z budżetu państwa, ale w rozumieniu ustawy jest to czas, w którym istnieje tytuł do ubezpieczenia i naliczane są składki emerytalno-rentowe.
Urlop macierzyński (oraz rodzicielski, jeśli rodzic pobiera zasiłek macierzyński) wlicza się do stażu emerytalnego jako okres składkowy – bez żadnych limitów lat, bez ograniczenia 1/3, które dotyczy wyłącznie okresów nieskładkowych.
Jednocześnie ten sam okres jest zazwyczaj wliczany do stażu zakładowego u pracodawcy (czyli np. do lat uprawniających do dłuższego urlopu wypoczynkowego, nagród jubileuszowych, odpraw), ponieważ stosunek pracy w czasie urlopu macierzyńskiego trwa. Pracownik/uczestniczka w tym czasie korzysta z ochrony przed zwolnieniem.
W praktyce oznacza to, że narodziny dziecka i przejście na urlop macierzyński nie „cofają” w żaden sposób stażu – ani emerytalnego, ani pracowniczego. To ważna różnica w porównaniu z urlopem wychowawczym, który jest traktowany inaczej.
Urlop wychowawczy i opieka nad dzieckiem bez etatu
Znacznie więcej wątpliwości budzi urlop wychowawczy oraz sytuacja, w której po urodzeniu dziecka nie było w ogóle zatrudnienia ani tytułu do ubezpieczeń.
Urlop wychowawczy podczas zatrudnienia
Urlop wychowawczy to czas, w którym umowa o pracę trwa, ale pracownik nie świadczy pracy i co do zasady nie otrzymuje wynagrodzenia. Z punktu widzenia emerytury:
- czas urlopu wychowawczego jest okresem nieskładkowym,
- może być zaliczony do emerytury do określonych limitów,
- podlega ograniczeniu do 1/3 długości okresów składkowych.
Ustawa o emeryturach i rentach FUS przewiduje, że za okres wychowywania dziecka w ramach urlopu wychowawczego można doliczyć do stażu emerytalnego do:
- 3 lat na każde dziecko,
- jednak łącznie nie więcej niż 6 lat za wszystkie dzieci,
- wyjątkowo – do 9 lat, jeśli wychowywane jest dziecko wymagające stałej opieki (na podstawie orzeczenia).
W relacji z pracodawcą urlop wychowawczy jest zazwyczaj zaliczany do stażu pracy w zakładzie, bo umowa nadal obowiązuje. Jednak w praktyce warto sprawdzić regulaminy wewnętrzne – przy niektórych świadczeniach (np. nagrody jubileuszowe, dodatki stażowe) pracodawcy mogą różnie interpretować okresy nieświadczenia pracy.
Opieka nad dzieckiem bez umowy o pracę
Jeszcze inny przypadek dotyczy osób, które w momencie urodzenia lub wczesnego wychowywania dziecka nie były zatrudnione, a więc nie korzystały formalnie z urlopu wychowawczego. Ustawa pozwala w ograniczonym zakresie uwzględnić również takie okresy opieki.
Co do zasady, za okresy nieskładkowe można uznać czas sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, jeśli:
- dziecko nie ukończyło 4 lat (lub 18 lat w przypadku dziecka wymagającego stałej opieki),
- w tym czasie nie było innego tytułu do ubezpieczeń społecznych (np. etatu, działalności),
- okres ten jest odpowiednio udokumentowany (akty urodzenia, zaświadczenia, czasem oświadczenia).
Takie okresy także są traktowane jako okresy nieskładkowe i wchodzą w ogólny limit 1/3 w stosunku do okresów składkowych. W praktyce często są ratunkiem w sytuacji, gdy brakuje kilku lat do wymaganego stażu przy niektórych świadczeniach (np. emerytury minimalnej dla osób z bardzo krótką karierą zawodową).
Staż emerytalny a „staż pracy” u pracodawcy
W języku potocznym mówi się o „latach pracy” bez rozróżnienia, ale warto jasno oddzielić staż emerytalny od stażu zakładowego. To dwa różne porządki prawne.
Jak przepisy traktują okresy związane z dziećmi
Dla ZUS i przyszłej emerytury kluczowe jest, czy dany okres jest:
- okresem składkowym – macierzyński, praca na etacie, działalność,
- okresem nieskładkowym – wychowawczy, opieka bez etatu, studia sprzed 1999 r., zwolnienia lekarskie ponad 33/14 dni itd.,
- czy nie jest w ogóle brany pod uwagę.
Dla pracodawcy (i świadczeń typu urlop wypoczynkowy, odprawa, dodatek stażowy) liczy się przede wszystkim ciągłość zatrudnienia i to, co regulują kodeks pracy oraz wewnętrzne przepisy zakładu. Najczęściej:
- urlop macierzyński liczy się w całości do stażu zakładowego,
- urlop wychowawczy – co do zasady także, choć czasami przy niektórych dodatkach bywa wyłączany,
- okresy opieki nad dzieckiem bez zatrudnienia – nie liczą się do stażu u konkretnego pracodawcy, bo nie ma stosunku pracy.
W efekcie ta sama mama może mieć np. 20 lat stażu emerytalnego (z doliczonym wychowawczym), ale tylko 17 lat stażu zakładowego u obecnego pracodawcy, jeśli część czasu poświęconego dzieciom przypadała na przerwy bez zatrudnienia.
Urodzenie dzieci a prawo do emerytury
Urodzenie i wychowanie dzieci wpływa na emeryturę na kilka sposobów. Nie chodzi wyłącznie o „liczbę lat”, ale także o wysokość zgromadzonych składek oraz o szczególne regulacje dotyczące rodziców.
Wpływ na staż emerytalny i kapitał
Okres pobierania zasiłku macierzyńskiego zwiększa zarówno:
- staż emerytalny (jako okres składkowy),
- kapitał zgromadzony na koncie w ZUS (bo za ten czas odprowadzane są składki).
Urlop wychowawczy oraz opieka bez etatu zwiększają natomiast:
- staż emerytalny (jako okresy nieskładkowe),
- nie zwiększają jednak kapitału – nie ma faktycznie odprowadzonych składek.
Efekt jest taki, że rodzic, który przez kilka lat wychowuje dziecko bez zatrudnienia, zyskuje na długości stażu, ale traci na wysokości przyszłej emerytury, bo za ten czas nie zasilano jego konta realnymi składkami. Przepisy „ratują” w pewnym stopniu sam fakt nabycia prawa do świadczenia (np. minimalnego), ale nie rekompensują utraconych zarobków.
Świadczenie „Mama 4+” i podobne rozwiązania
W ostatnich latach wprowadzono m.in. świadczenie potocznie nazywane „Mama 4+” (formalnie: rodzicielskie świadczenie uzupełniające). Jest ono kierowane do osób, które urodziły i wychowały co najmniej 4 dzieci, a nie wypracowały minimalnej emerytury.
To rozwiązanie nie zmienia sposobu liczenia okresów składkowych i nieskładkowych, ale pokazuje, że rola wychowania dzieci została dodatkowo dostrzeżona na poziomie odrębnego świadczenia, uzupełniającego wcześniejsze braki składkowe. Wciąż jednak podstawą pozostają klasyczne zasady liczenia stażu w ZUS.
Jak samodzielnie policzyć okresy nieskładkowe związane z dziećmi
Samodzielne policzenie stażu emerytalnego z uwzględnieniem urodzenia dzieci wymaga przejścia krok po kroku przez całą biografię zawodową i rodzinną. Warto zrobić to możliwie dokładnie, bo czasem kilka „zapomnianych” miesięcy może zaważyć na prawie do świadczenia lub jego wysokości.
Krok po kroku – praktyczny schemat
Po pierwsze, należy spisać wszystkie okresy zatrudnienia i ubezpieczenia, czyli potencjalne okresy składkowe:
- wszystkie umowy o pracę (daty od–do),
- okresy prowadzenia działalności gospodarczej,
- okresy pobierania zasiłków (chorobowego, macierzyńskiego),
- inne tytuły do ubezpieczeń, jeśli występowały.
Po drugie, należy wydzielić z tego czasu okresy związane z rodzicielstwem:
- urlopy macierzyńskie/rodzicielskie – liczone jako składkowe,
- urlopy wychowawcze – liczone jako nieskładkowe, w granicach ustawowych limitów,
- przerwy w zatrudnieniu przeznaczone na opiekę nad dzieckiem – potencjalnie nieskładkowe, jeśli spełnione są warunki ustawowe.
Po trzecie, trzeba oszacować:
- łączną długość okresów składkowych,
- łączną długość okresów nieskładkowych,
- maksymalną dopuszczalną długość okresów nieskładkowych, czyli 1/3 długości okresów składkowych.
Jeśli suma okresów nieskładkowych (nie tylko związanych z dziećmi, ale także np. studiów sprzed 1999 r.) przekracza dopuszczalną 1/3, ZUS zaliczy tylko część z nich – w praktyce przyjmując określoną kolejność wynikającą z ustawy.
Na koniec warto skonfrontować własne wyliczenia z dokumentami w ZUS. Najwygodniej zrobić to przez PUE ZUS, gdzie widoczna jest historia ubezpieczenia oraz okresy już uznane przez Zakład. W razie rozbieżności, szczególnie przy starszych okresach opieki nad dziećmi, często konieczne jest dosłanie dokumentów (akty urodzenia, zaświadczenia z zakładów pracy, oświadczenia).
Podsumowanie – co faktycznie „daje” urodzenie dzieci w kontekście lat pracy
Urodzenie i wychowywanie dzieci nie jest „dziurą” w życiorysie z punktu widzenia emerytury – wprost przeciwnie, większość takich okresów da się wliczyć jako składkowe lub nieskładkowe. Zyskuje się:
- okresy składkowe za macierzyński/rodzicielski (realne składki na koncie),
- okresy nieskładkowe za wychowawczy i opiekę bez etatu (wydłużenie stażu),
- możliwość „dobicia” do wymaganego stażu przy emeryturze minimalnej.
Jednocześnie trzeba mieć świadomość ograniczeń: okresy nieskładkowe są limitowane i nie generują składek, więc dłuższe pozostawanie poza rynkiem pracy podnosi co prawda staż, ale zdecydowanie obniża przyszłą emeryturę. Świadome planowanie kariery i przerw na dzieci wymaga więc spojrzenia nie tylko na liczbę lat, ale też na to, ile realnych składek zdąży się w tym czasie zgromadzić.